Priolo na wyspie São Miguel: centrum Priolo, las Tronqueira i gdzie zobaczysz gila azorskiego

Priolo, czyli gil azorski, żyje na wyspie São Miguel i nigdzie więcej na świecie. Cały jego zasięg to pas pierwotnego lasu wawrzynowego na północnym wschodzie wyspy, w górach za Nordeste i Povoação. W Sete Cidades ani w Furnas go nie zobaczysz, a przypadkiem raczej na niego nie trafisz. Jeśli chcesz go zobaczyć, zaplanuj przedpołudnie w Serra da Tronqueira wokół Centro Ambiental do Priolo, centrum dla odwiedzających, które portugalskie towarzystwo ochrony ptaków SPEA prowadzi w dawnej leśniczówce. Ten przewodnik opisuje sezon i wycieczki centrum, wygląd ptaka i sposób szukania go, a także to, co robić w październiku i listopadzie, gdy na ulice wyspy spadają młode burzyki.

Priolo to krępy łuszczak, ma 15–17 cm długości i waży około 30 g. Czapeczka, „twarz”, skrzydła i ogon są czarne, reszta upierzenia szara lub szarobrązowa. Nie ma różowej piersi jak gil zwyczajny, więc na pierwszy rzut oka wydaje się niepozorny. Samce i samice wyglądają niemal tak samo. Zwykle najpierw go usłyszysz, a dopiero potem zobaczysz: jego głos kontaktowy to krótki, miękki gwizd o lekko smutnym brzmieniu.

Żywi się głównie roślinami: nasionami, owocami, pąkami kwiatowymi, zarodniami paproci i końcówkami mchów. Jednym z najważniejszych pokarmów jest Clethra arborea, czyli klethra drzewiasta. W ciągu roku ptaki przenoszą się w górę i w dół zboczy, zależnie od tego, które rośliny akurat dają pokarm, mniej więcej między 300 a 800 m.

W XIX wieku priolo był wokół Furnas na tyle pospolity, że plantatorzy pomarańczy uważali go za szkodnika. Potem od 1932 roku uznawano go za wymarłego, aż w 1967 roku odnaleziono go ponownie. Pod koniec lat 70. szacowano, że zostało 30–40 par. Las wawrzynowy, w którym zdobywa pokarm, mocno się skurczył, a dużą część tego, co zostało, opanowały rośliny inwazyjne.

Odbudowa populacji to efekt sześciu unijnych projektów ochrony przyrody LIFE prowadzonych przez prawie 30 lat. Według agencji Komisji Europejskiej, która je finansuje, pierwszy projekt LIFE zaczynał się, gdy zostało mniej niż 100 par lęgowych. W 2023 roku naliczono ponad 1300 ptaków, a liczebność od ośmiu lat była stabilna. Odtworzono blisko 450 hektarów lasu wawrzynowego i posadzono prawie 500 000 rodzimych drzew. Na Czerwonej liście IUCN gatunek w 2003 roku miał status krytycznie zagrożonego, a w 2016 roku przeniesiono go do kategorii narażonych.

Zasięg wciąż jest mały: około 580 hektarów wokół Pico da Vara, najwyższego szczytu wyspy (1103 m). Od września do grudnia mniejsza grupa pojawia się też dalej na zachód w tym samym paśmie, przy Salto do Cavalo, zapewne młode ptaki rozpraszające się po sezonie lęgowym. Na zachodnim krańcu wyspy priolo nigdy nie był notowany.

Centrum leży w leśnym terenie rekreacyjnym Cancela do Cinzeiro w Pedreira, w gminie Nordeste. Pomógł je zbudować projekt LIFE Priolo. W środku jest wystawa o priolo i lesie wawrzynowym, mały sklep i bar, w którym napijesz się kawy albo herbaty.

Według strony centrum jest ono otwarte od 15 lutego do 15 listopada, od wtorku do soboty, w godz. 10:30–18:00. Poza tymi terminami i godzinami wizyty są możliwe po uzgodnieniu, jeśli ktoś z pracowników ma czas. Niedzieli i poniedziałku nie ma na liście, a od połowy listopada wizytę trzeba umówić z wyprzedzeniem.

Samochodem jedź drogą szybkiego ruchu w stronę Nordeste, potem drogą regionalną w górę do Pedreira i dalej za drogowskazami do Centro Ambiental do Priolo. Centrum podaje swoje położenie: 37°48'5.8"N, 25°9'47.39"W. Przed długą jazdą zadzwoń pod +351 918 536 123 albo napisz na centropriolo@spea.pt, bo godziny otwarcia na stronie nie mają podanego roku.

Największą szansę na zobaczenie priolo masz, wybierając się z przewodnikami centrum. W październiku 2026 roku strona centrum podawała cztery wycieczki, ceny za osobę przy grupie od dwóch osób (jeśli jesteś sam, zapytaj o cenę):

• Tour Priolo: trzy godziny, samochodem, 40 €. To wycieczka nastawiona na samego ptaka.
• Tour Laurissilva: dwie i pół godziny pieszo przez las wawrzynowy, 20 €.
• Tour Viveiros: dwie i pół godziny pieszo, wizyta w szkółkach, w których hoduje się rodzime rośliny do odtwarzania lasu, 20 €.
• Tour Full-day: sześć godzin, samochodem, 75 €.

Rezerwujesz przez formularz na stronie z wycieczkami. Nie ma tam stałych godzin rozpoczęcia, godzinę ustalasz przy rezerwacji. Góry wokół Pico da Vara często są w chmurach, a we mgle ptaki słychać, ale nie widać, więc poproś o najwcześniejszy termin i w miarę możliwości zostaw sobie dzień zapasu.

Priolo często siedzi w chmurach, często wysoko w koronach drzew i często milczy, więc w czasie krótkiej wizyty trudno go znaleźć samemu. Jeśli mimo to próbujesz:

• Trzymaj się dróg i oznakowanych szlaków. Obszar Tronqueira i Planalto dos Graminhais jest strefą ochrony siedlisk, a szczyt Pico da Vara jest rezerwatem przyrody.
• Nasłuchuj gwizdu i obserwuj wierzchołki drzew.
• Oficjalne wejście na Pico da Vara, PRC07SMI, zaczyna się przy leśniczówce Atalhada nad Santo António Nordestinho. Potrzebne jest zezwolenie: ulotka szlaku odsyła do formularza wniosku. Park przyrodniczy zamknął ze względów bezpieczeństwa ścieżki przez Algarvia, więc jedyne dozwolone wejście prowadzi od strony Santo António Nordestinho. Więcej o wejściu i punktach widokowych na wybrzeżu poniżej znajdziesz w naszym przewodniku po Nordeste i Povoação.

Drugi ptak, którego jesienią możesz spotkać na wyspie São Miguel, to cagarro, czyli burzyk żółtodzioby. Gniazduje na wybrzeżu, a młode opuszczają gniazda i lecą na morze w październiku i listopadzie. Wiele z nich podczas pierwszego lotu myli przybrzeżne oświetlenie i ląduje na ziemi, gdzie giną od kotów, samochodów i z wyczerpania.

SPEA organizuje na wyspie São Miguel brygady ratunkowe SOS Cagarro w Vila Franca do Campo, Povoação i Nordeste. W 2026 roku brygady w Vila Franca spotykały się w Clube Naval: nocne patrole od 21:00 do 2:00 oraz poranne wypuszczanie ptaków w weekendy i święta od 10:00. Uratowane ptaki wypuszcza się następnego ranka w tych samych miejscach. Zapisać się może każdy na stronie SOS Cagarro centrum; zarejestrowani wolontariusze mają ubezpieczenie od następstw wypadków.

Jeśli znajdziesz burzyka na ziemi, SPEA prosi, żeby go uratować i zgłosić to w formularzu rządu regionalnego, do którego link jest na stronie SOS Cagarro. Jeśli nie możesz sam zająć się ptakiem, zadzwoń na linię środowiskową SOS Ambiente: 800 292 800.

Centrum i wybrzeże Nordeste wypełniają jeden dzień. Najpierw wycieczka albo wizyta w centrum, potem zjazd do punktów widokowych Ponta do Sossego i Ponta da Madrugada albo na zachód wzdłuż północnego wybrzeża w stronę plantacji herbaty Gorreana. Jeśli nocujesz w Ponta Delgada, dzień będzie długi, więc wyjedź wcześnie. Zimą sprawdź wcześniej, czy w centrum ktoś będzie.

Gdzie można zobaczyć gila azorskiego? Tylko na wyspie São Miguel, w lesie wawrzynowym Serra da Tronqueira wokół Pico da Vara, na wschodnim krańcu wyspy.

Kiedy jest otwarte centrum Priolo? Według strony od 15 lutego do 15 listopada, od wtorku do soboty w godz. 10:30–18:00, w pozostałe dni po uzgodnieniu. Zadzwoń wcześniej.

Ile kosztuje wycieczka na priolo? W październiku 2026 roku trzygodzinna Tour Priolo kosztowała 40 € za osobę przy grupie od dwóch osób, a wycieczki piesze 20 €.

Co zrobić z burzykiem, który spadł na ziemię? Uratować go i zgłosić w formularzu SOS Cagarro, a jeśli nie dasz rady, zadzwonić do SOS Ambiente: 800 292 800.

• Centro Ambiental do Priolo: centrum, godziny otwarcia i dojazd (SPEA)
• Centro Ambiental do Priolo: wycieczki i ceny (SPEA)
• Brygady SOS Cagarro i co zrobić z ptakiem na ziemi (SPEA)
• Centro Ambiental do Priolo, program na 2026 rok (SPEA)
• Centro Ambiental do Priolo, Visit Azores
• How LIFE pulled one of Europe's rarest birds back from extinction, CINEA (Komisja Europejska), 2023
• Ulotka szlaku PRC07SMI Pico da Vara, Trails Azores
• PRC07SMI Pico da Vara: zamknięte odcinki i dozwolona trasa, rząd Azorów
• Azores bullfinch, Wikipedia