Velas op São Jorge: een wandeling door de stad, van de Portão do Mar naar Morro Grande

De meeste mensen zien Velas twee keer: als de veerboot aanmeert en als ze terugkomen om hem weer te halen. Daartussen zitten ze op de fajãs. Dat is een redelijk plan, maar de stad is een eigen ochtend of middag waard, zeker op een dag waarop de wolken op de bergkam blijven hangen en de noordkust geen optie is. Velas is klein, de belangrijkste bezienswaardigheden liggen een paar straten van elkaar, en de enige klim, naar Morro Grande achter de stad, kijkt uit over de stad en over het kanaal naar Pico.

Hieronder de wandeling vanaf de haven, stop voor stop, met wat je kunt overslaan als je weinig tijd hebt.

Begin bij de haven, waar de Portão do Mar, de zeepoort, aan het begin van de kade staat. Het is een enkele stenen boog in een witte muur, met daarboven een kroon en het koninklijke wapen en eronder het jaartal 1799 in de steen gehouwen. Een tegelkaart van het eiland binnen in de boog verwelkomt je met "Bemvindo a Jorge".

De poort is wat er over is van de muren die vroeger de zeekant van de stad afsloten. Het voorstel om Velas te versterken kwam in 1618 van Marcos Fernandes de Teive, een officier die de kroon had gestuurd om verdedigingswerken op de eilanden te plannen. De eilandhistoricus Cândido Avelar schreef in 1902 dat de kust ommuurd was geweest met poorten, en dat alleen die bij de kade bewaard was gebleven, in 1797 voltooid door de meester-metselaar Matias Avelar. In de steen staat dus 1799 en in de geschiedschrijving 1797; hoe dan ook is het eind achttiende eeuw. Kijk langs de waterkant en je ziet nog stukken van de oude muur in dezelfde witgepleisterde steen.

Velas had redenen om muren te bouwen. In 1575 stonden er al twee forten, Santa Cruz en Conceição, en hun kanonnen bestreken kruiselings de haven en de stadspoort. In 1708 viel de Franse kaper René Duguay-Trouin aan. De twee forten verdreven zijn schepen uit de haven, waarna hij verderop langs de kust aan land ging. Daarna werd op dat stuk kust een derde fort gebouwd, Nossa Senhora do Pilar; volgens Avelar stond het wachthuis op een natuurlijke rotsboog.

Verwacht geen vestingwallen. In 1862 telden alleen Santa Cruz en Conceição nog als verdedigingswerken, en tegenwoordig beschrijft de gemeente in haar eigen geschiedenis Conceição als het enige fort dat nog enigszins bewaard is. Wat je langs de zeekant nog ziet, zijn stukken muur.

Het centrale plein was de markt, totdat de gemeente er in 1836 een tuin van begon te maken. De grond was een ommuurde sinaasappelboomgaard met een hoog huis, geschonken door João Soares de Albergaria de Sousa, een liberale voorzitter van de gemeenteraad. Er stond een enorme araucaria tot 1898, toen die werd gekapt en er een muziektent voor in de plaats kwam. De muziektent die je nu ziet, is een replica daarvan. In 1899 kwam er verlichting, en de bloemperken, muurtjes en hekken stammen uit het begin van de twintigste eeuw.

Tegenover de tuin staat de Paços do Concelho, het stadhuis, tussen 1719 en 1744 gebouwd door Manuel Avelar, uit een van de rijkste families van het eiland. Kijk naar de hoofdingang: twee gedraaide salomonische zuilen omlijsten de deur, en het Portugese wapen boven de gevel is uitgehouwen in zwart basalt. Voordat het het stadhuis werd, zat er de rechtbank in, en de rechterkant was in de achttiende eeuw een vrouwengevangenis. Het gebouw is sinds 1984 beschermd als monument van openbaar belang.

De parochiekerk van São Jorge staat aan de Largo Dr. João Pereira, op de plek van een kerk die al in 1460 werd genoemd in het testament van Hendrik de Zeevaarder. Het huidige gebouw verrees vanaf 1664 naar ontwerpen van Francisco Rodrigues en werd in februari 1675 ingezegend.

Binnen zijn er drie beuken en twee stenen preekstoelen met elk een eigen trap. Het vergulde altaarstuk in de hoofdkapel zou een geschenk zijn van koning Sebastião. Boven op het koor staat een pijporgel dat in 1865 werd gebouwd door Tomé Gregório de Lacerda, en de glas-in-loodramen zijn modern, met eilandthema's. We vonden geen gepubliceerde openingstijden, dus kijk binnen als de deur openstaat en plan je dag niet rond een bezoek.

Ben je op 23 april op het eiland, dan begint hier het feest van São Jorge. Het is een gemeentelijke feestdag in Velas, met een processie door de straten.

Loop door naar de Rua do Livramento, waar een kleine kapel aan de voet van Morro Grande staat. De Ermida de Nossa Senhora do Livramento werd in 1697 gebouwd en in 1700 ingezegend. De voorgevel is van donker basalt, met bewerkte steen rond deur en raam en een basalten kruis erbovenop. In de stad vertelt men dat een herder hier in het bos een beeld van de Maagd vond en het naar de Matriz bracht, waarna het steeds weer in het bos opdook, totdat men er een kapel voor bouwde met de rug naar de heuvel, gericht op de stad die het moest beschermen. De naam en het jaarlijkse feest gaan terug tot 1861.

Het pad naar Morro Grande begint naast de kapel. Het is geen van de officiële wandelpaden van het eiland, dus er zijn geen markeringen, geen folder en niemand die het onderhoudt. Wandelaars die erover hebben geschreven, beschrijven een rondje van ongeveer 4 kilometer met zo'n 350 meter klimmen, eerst steil, dat een à twee uur duurt. De ondergrond is los, en boven zijn er afgronden zonder iets tussen jou en de rand. Ga bij droog weer, draag goede schoenen en keer om als de wolken zakken. Vanaf de kraterrand kijk je neer op Velas en over het kanaal naar Pico. Het is een mooie plek bij zonsondergang, zolang je genoeg licht overhoudt voor de weg naar beneden.

Morro Grande is een vulkaankegel, en wat dat betekent, zie je het makkelijkst vanaf de Miradouro do Canavial aan de regionale weg de stad uit. Het uitkijkpunt ligt tussen Morro Grande en Morro de Lemos. Beide zijn ontstaan door uitbarstingen onder zee, op verschillende momenten. Morro de Lemos is de oudste, en de golven hebben er het grootste deel van weggeslepen. Morro Grande heeft nog een ronde kegel met krater, met daarin een tweede, kleinere kegel van een latere uitbarsting. In de wanden zie je de lagen as en lava. Het Azores Geopark rekent hem tot zijn belangrijkste geosites. Velas zelf is gebouwd op lava die uit Pico dos Loiros stroomde.

Het stadsgedeelte, van de Portão do Mar via de tuin en de Matriz naar de Ermida do Livramento, is in een rustig tempo met stops een makkelijk uur of twee. Reken een à twee uur extra voor Morro Grande. Wil je aan het eind zwemmen, dan ligt het natuurlijke zwembad Poça dos Frades onder de Avenida da Conceição, een paar minuten van de aanlegplaats van de veerboot; in 2026 liep het badseizoen daar van 15 juni tot 15 september, zonder vermelde strandwacht.

Heb je alleen de tijd tussen twee veerboten, doe dan de Portão do Mar, de tuin en het stadhuis, en bewaar Morro Grande voor een dag met tijd over.

Is Velas een bezoek waard, of kan ik er gewoon doorheen? Geef het minstens een paar uur. De zeepoort, de tuin, het stadhuis en de parochiekerk liggen een paar straten van elkaar, en Morro Grande achter de stad geeft je het uitzicht op Pico.

Is de wandeling naar Morro Grande gemarkeerd? Nee. Het is een onofficieel pad dat naast de Ermida do Livramento begint, ongeveer 4 km met zo'n 350 m klimmen. Steil, op plekken los en boven onbeschut, dus alleen bij droog weer.

Wat betekent het jaartal op de Portão do Mar? Op de poort staat 1799 onder het koninklijke wapen. Volgens de eilandgeschiedenis van 1902 werd hij in 1797 voltooid. Het is de enige bewaarde poort van de oude stadsmuren.

Wanneer is het grote feest van de stad? De dag van São Jorge, 23 april, is een gemeentelijke feestdag in Velas, met een processie door de straten.