Wandelen naar de fajãs aan de noordkust van São Jorge: Fajãs do Toledo (PRC08SJO) en Norte Pequeno (PRC06SJO)

Wie op São Jorge wandelt, gaat meestal naar Santo Cristo. Verder naar het westen, aan dezelfde noordkust, lopen twee officiële rondwandelingen de klif af naar fajãs waar veel minder wandelaars komen: de ronde Fajãs do Toledo in de gemeente Velas en de ronde Norte Pequeno in de gemeente Calheta. Beide duren ongeveer drie uur en beginnen boven op de klif, dus de klim komt aan het eind.

Kort gezegd: Toledo is korter, steiler en wilder, een afdaling naar drie fajãs die na de aardbeving van 1980 leegliepen. Norte Pequeno is langer maar makkelijker, met beneden een kapel, een vissershaventje en een plek om te zwemmen.

Een fajã is een vlakke strook land aan de voet van een zeeklif, ontstaan door een aardverschuiving van de klif erboven of door een lavastroom die de zee in liep. De grond is vruchtbaar en het microklimaat beneden aan zee is mild, dus families uit de dorpen boven bewerkten de fajãs eeuwenlang, met wijnstokken, fruitbomen, yams en groenten. Op veel ervan stonden huizen, kelders en wijnpersen. Bij de aardbeving van 1 januari 1980 viel er op een aantal van hen rots naar beneden, en aan de noordkust zijn sommige nooit meer op dezelfde manier bewerkt.

De officiële gegevens: 6,8 km, rondwandeling, moeilijkheid zwaar, ongeveer drie uur. De start, bij de kapel São José in het dorp Toledo (gebouwd in 1889), ligt op zo'n 549 meter, het laagste punt op 4 meter boven zee. Je loopt helemaal naar beneden en helemaal weer omhoog.

Een deel van de route ligt in het natuurpark São Jorge en in de kernzone van het biosfeerreservaat Fajãs de São Jorge.

Het eerste stuk is rustig. Je volgt de oude regionale weg naar rechts en daalt dan af door velden waar vroeger maïs en tarwe groeiden en die nu weiland zijn. Je ziet Ponta Furada en de lavafajã van Ouvidor, en op een heldere dag Graciosa en Terceira aan de horizon.

Daarna komen de drie fajãs.

• Fajã Manuel Teixeira, ook Fajã do Caminho do Meio genoemd, naar een oud trappenpad dat na de aardbeving werd opgegeven. Je komt langs kleine terrassen waar vroeger wijnstokken en fruitbomen stonden, yams bij de bronnen, ruïnes en de kabels waarmee brandhout de klif op werd gehaald. De regionale milieudienst noemt een paar bewaard gebleven wijnkelders en stenen bakken die in de open rots zijn uitgehakt.
• Fajã Rasa, aan de overkant van de Ribeira da Quebrada. Steek de beek voorzichtig over. Op deze smalle strook net boven zeeniveau groeiden wijnstokken, aardappelen en meloenen. Halverwege de 19e eeuw liep hier het Spaanse schip Algorta met een lading katoen aan de grond; de hele bemanning bereikte de kant. Bij de aardbeving van 1980 viel de rots op de fajã; volgens de milieudienst is er van de velden en huizen niets over, behalve de put van een wijnpers.
• Fajã Vasco Martins, een van de grootste en meest afgelegen fajãs van het eiland. De Ribeira das Airosas valt hier als waterval in een poel, de Poço das Airoses, genoemd naar de zoetwateralen die erin leven. Verspreid over de fajã ontspringen zeven bronnen. Vroeger trokken families uit Toledo hier 's winters naartoe. De huizen staan nu leeg, al wordt een deel van het land nog bewerkt.

De terugweg is een smal pad recht de klif op, door inheemse begroeiing. Boven kom je weer op het landbouwpad, loop je naar de regionale weg en ga je linksaf terug naar de kapel.

De folder schat het gevaar als gemiddeld in, maar de moeilijkheid zwaar is terecht: de oversteek van de beek, het smalle klifpad en zo'n 545 meter klimmen in één keer. Sla de ronde over na zware regen en draag schoenen met echt goed profiel.

De officiële gegevens: 10,9 km (de folder zegt 10,8), rondwandeling, moeilijkheid gemiddeld, ongeveer drie uur. De route gaat van zo'n 451 meter in Norte Pequeno tot zeeniveau.

Je begint aan de rand van het dorp, loopt erdoorheen richting zee en neemt dan links een onverhard landbouwpad, langs Azorenheide en de waterwinning van het dorp. Waar de helling het steilst is, zigzagt het pad de klif af tussen heide, faya, pittosporum en gemberlelie. Je ziet ook yams, wilgen en Nieuw-Zeelands vlas, waar de dorpelingen vroeger touw en gereedschap van maakten.

• Fajã do Mero, de eerste die je bereikt. Er stromen hier het hele jaar twee beken en ook de bron Sete Fontes ontspringt hier. Het meeste land is van families uit Norte Pequeno, die naar beneden komen om het te bewerken.
• Fajã da Penedia. Midden in de fajã leidt een korte omweg naar links naar de kapel Santa Filomena, ingezegend op 27 mei 1890, bij de aardbeving van 1980 deels ingestort en inmiddels herbouwd. Er staat ook een fontein uit 1972. Het feest van de kapel is op de laatste zondag van augustus, met mis, processie en veiling, en sinds een paar jaar met Heilige Geestsoep voor iedereen die komt.
• Fajã das Pontas. Bij een splitsing ten oosten van Penedia houd je links aan en loop je naar beneden naar een klein vissershaventje met een paar huizen. De officiële routebeschrijving noemt de kust hier erg aantrekkelijk om te zwemmen, dus neem in de zomer een handdoek mee. Er is geen strandwacht; ga alleen bij kalme zee het water in.

Vanaf Pontas loop je terug naar de splitsing en neem je de weg van Penedia omhoog naar Norte Pequeno. Dat is de klim, en die komt aan het eind. In het dorp kun je aansluiten op de langeafstandsroute GR02SJO, oostwaarts naar Fajã dos Cubres of westwaarts naar Santo Amaro.

• Norte Pequeno als je de makkelijkere route wilt, een duik en een kapel, of als je met oudere kinderen loopt.
• Toledo als je trefzeker bent en de leegste, meest verlaten fajãs en de waterval wilt zien.
• Geen van beide bij mist, regen of de dag na een storm, als de klifpaden glad zijn en er stenen kunnen vallen.

Beide horen bij het officiële netwerk, met markeringen en genummerde paaltjes. Bel bij nood 112 en noem het nummer van het laatste paaltje dat je bent gepasseerd. Op 28 oktober 2026 stond op de waarschuwingspagina van de Azoren-wandelsite geen van beide als gesloten; op São Jorge was alleen de ronde Fajã d'Além (PRC05SJO) dicht. Kijk de dag ervoor nog een keer op de pagina.

Beide startpunten liggen aan de noordelijke buslijn van São Jorge, die op werkdagen tussen Velas en Calheta rijdt. De dienstregeling van de vervoerder, gepubliceerd in 2025 en in oktober 2026 nog steeds de versie op zijn site, is genoeg voor beide wandelingen.

• Naar Toledo: de bus van 07.25 uur uit Velas is om 07.40 uur in Toledo. De bus terug naar Velas komt om 17.45 uur door Toledo.
• Naar Norte Pequeno: dezelfde bus van 07.25 uur uit Velas is om 08.00 uur in Norte Pequeno. De bus terug naar Velas komt daar om 17.25 uur langs.
• Vanuit Calheta: de bus van 08.30 uur richting Velas stopt om 08.45 uur in Norte Pequeno en om 09.10 uur in Toledo. De middagbus terug naar Calheta komt om 15.50 uur door Toledo en om 16.15 uur door Norte Pequeno.

Dat is een lange dag voor een wandeling van drie uur, dus voor één rit is een taxi misschien handiger. Op zaterdag rijdt er één bus per richting, 's ochtends van Calheta naar Velas en rond het middaguur terug, dus die helpt alleen vanaf de kant van Calheta: Toledo om 09.10 uur en vanuit Toledo terug richting Calheta om 13.25 uur. Een zondagsdienstregeling publiceert de vervoerder niet. Controleer de tijden voordat je erop rekent; prijzen worden niet gepubliceerd.

Hoe lang is de route Fajãs do Toledo?

6,8 km, rondwandeling, moeilijkheid zwaar, ongeveer drie uur. Hij daalt van zo'n 549 meter tot bijna zeeniveau en klimt weer terug.

Kun je zwemmen op de route Norte Pequeno?

Ja, bij het haventje van Fajã das Pontas, het laagste punt van de wandeling. Er is geen strandwacht, dus alleen bij kalme zee.

Waarom zijn de fajãs van Toledo verlaten?

Bij de aardbeving van 1 januari 1980 viel er rots op Fajã Rasa, waardoor de velden en huizen werden verwoest, en een oud trappenpad naar Manuel Teixeira werd opgegeven. Vasco Martins liep langzamer leeg: de huizen staan leeg, maar een deel van het land wordt nog bewerkt.

Kun je met de bus naar de routes?

Ja, op werkdagen. De noordlijn uit Velas stopt om 07.40 uur in Toledo en om 08.00 uur in Norte Pequeno en rijdt laat in de middag terug (dienstregeling van 2025).

• Trails of the Azores: PRC08SJO Fajãs do Toledo
• Trails of the Azores: PRC06SJO Norte Pequeno
• Trails of the Azores: waarschuwingen
• SIARAM: Fajã Vasco Martins
• SIARAM: Fajã Rasa
• SIARAM: Fajã Manuel Teixeira
• SIARAM: Fajã da Penedia
• SIARAM: Fajã do Mero
• Rumo à Natureza: dienstregelingen bussen São Jorge