Geostanowiska Graciosy: samodzielna pętla geologiczna od Porto Afonso i Ponta da Barca do Caldeiry

Graciosa jest najbardziej płaską z dziewięciu wysp, dlatego łatwo tu czytać skały. Na stromej wyspie las i klify zasłaniają sposób, w jaki zbudowany jest teren. Na Graciosie możesz w jeden dzień przejechać samochodem od jednego końca tej opowieści do drugiego: stary trachitowy trzon na zachodzie, pole małych bazaltowych stożków na północnym zachodzie, młody potok lawy na wschodzie i zapadnięty wulkan z jaskinią pod spodem na południowym wschodzie.

Azores Geopark wymienia na wyspie dziewięć geostanowisk. Ten przewodnik układa je w kolejności, którą można objechać jedną pętlą z Santa Cruz, mówi, na co patrzeć w każdym z nich, i wskazuje dwa, do których nie powinieneś wchodzić na własną rękę.

Graciosa składa się z trzech części.

Najstarsza część to trachit Serra Branca i Serra das Fontes na zachodzie. Trachit wietrzeje do jasnej, białawej skały, stąd nazwy Serra Branca (białe wzgórza), Pedras Brancas i Barro Branco, a także przydomek Graciosy: Biała Wyspa.

Północny zachód to Platforma Północno-Zachodnia: niski teren, średnio około 50 metrów nad poziomem morza, obejmujący mniej więcej zachodnią trzecią część wyspy i niosący 32 stożki żużlowe. Większość z nich układa się od północnego zachodu ku południowemu wschodowi, a każdy jest wynikiem jednej erupcji.

Południowo-wschodnia połowa to wulkan Caldeira, który Geopark nazywa najmniejszym wulkanem poligenetycznym na Azorach, czyli takim, który wybuchał wielokrotnie z tego samego centrum. Jego szczyt zapadł się w Caldeirę, zagłębienie o wymiarach około 1,6 na 0,8 kilometra i głębokości do 270 metrów.

Wyspa ma 61 kilometrów kwadratowych, a jej najwyższy punkt leży na wysokości 405 metrów. Od czasu osadnictwa nie odnotowano żadnej erupcji. Ostatnia, z Pico Timão, miała miejsce mniej niż 2000 lat temu.

Zacznij w miasteczku. Wzgórze nad Santa Cruz to Pico da Ajuda, stożek żużlowy o średnicy 540 metrów u podstawy i wysokości 100 metrów. Jego lawa spłynęła na północ i część miasta stoi na niej. Tam, gdzie potok dotarł do morza, powstał niski cypel Ponta da Pesqueira, delta lawowa.

Dwa stawy na głównym placu, Pauis da Vila, są słonawe i wznoszą się oraz opadają wraz z pływami. Kiedyś poiły zwierzęta i nawadniały gospodarstwa. Na wyspie prawie bez wód powierzchniowych dobrze było mieć je w środku miasta; dziś są ozdobnymi jeziorkami. Przewodnik po Santa Cruz opisuje spacer na Monte da Ajuda.

Jedź na północny zachód, do latarni. Wieża w Ponta da Barca ma 23 metry, najwięcej ze wszystkich latarni na Azorach, i świeci od 1 lutego 1930 roku.

Geologia jest poniżej. Morze wcięło się tu głęboko w grupę małych stożków i odsłoniło ich wnętrze: żyły magmowe, czyli pasma skał, którymi magma wędrowała w górę, i kominy, czyli zastygłe rury pośrodku. Ilhéu da Baleia na morzu to jeden z takich kominów. Ma kształt wieloryba, stąd nazwa: baleia znaczy wieloryb. Geopark odnotowuje też pole fumarol na dnie morza przed latarnią, którego z lądu nie zobaczysz.

Szlak PR04GRA, Das Vinhas ao Mar, prowadzi tędy między winnicami Bom Jesus a morzem w Barro Vermelho; szczegóły są w przewodniku po wędrówkach.

Nieco dalej na południe wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża zatoka w Vitória ma długą kamienistą plażę w północnej części i skalisty brzeg wycięty w potokach bazaltu w południowej. Za północnym końcem leży mały staw, Charco do Rossio, zasilany dwoma strumieniami z Pico das Bichas, największego stożka żużlowego na wyspie, o średnicy około 600 metrów u podstawy.

Szukaj lawy w pobliżu Ermida da Senhora da Vitória. Pochodzi z Pico Barcelos, około 600 metrów w głąb lądu, i ma prawdopodobnie mniej niż 10 000 lat, co czyni ją jedną z najmłodszych erupcji na całej Platformie Północno-Zachodniej. Mniej więcej w połowie tego odcinka wybrzeża odnotowano źródło termalne.

Porto Afonso na zachodnim wybrzeżu to geostanowisko o najwięcej barwach. Między Redondo a Porto Afonso brzeg zmienia się z klifów potoków lawy w klify tefry: warstwa po warstwie popiołu, lapilli i bomb wulkanicznych wyrzuconych przez małe erupcje eksplozywne. Warstwy różnią się kolorem, grubością i uziarnieniem od pasma do pasma. Tutaj również morze wżarło się w stożki na tyle, by pokazać ich system zasilania. Na południe od zatoki wybrzeże wraca do ciemnych potoków bazaltu.

Klify tefry są kruche i osypują kamienie. Patrz z góry albo z bezpiecznej odległości na brzegu i nie siadaj u ich podnóża.

Dalej na południe wybrzeże wznosi się w klify Serra Branca, miejscami o wysokości około 340 metrów, na północny zachód od Ponta Branca. To najstarsza skała na wyspie: kopuły trachitowe i grube, powolne potoki, pumeks i żyły magmowe, a na wierzchu młodszy bazalt ze stożków Serra Dormida.

W Baía do Filipe widać miejsce, gdzie kończy się stary trachit, a zaczyna wulkan Caldeira. Skały obejmują tu tufy powstałe pod wodą, z czasu, gdy wulkan Caldeira wciąż wybuchał pod morzem. Drugi etap Grande Rota dookoła wyspy przecina Serra Branca, jeśli wolisz zobaczyć ją pieszo.

W głębi lądu na zachodzie wyspy leży Caldeirinha de Pêro Botelho: studnia we wnętrzu krateru młodego stożka rozbryzgowego. Geopark podaje, że ma 25 metrów głębokości, a na dnie komorę o wymiarach około 25 na 7 metrów. Pierwszy raz zbadał ją w 1964 roku klub grotołazów Os Montanheiros. Jest tylko dla wyposażonych grotołazów. Zaglądaj do niej z krawędzi i trzymaj się z dala od brzegu.

Tu zaczyna się szlak PR01GRA. Ma 11,3 kilometra, zajmuje około trzech godzin, ma średni stopień trudności i w drodze do Praia przecina Pico Timão. Pico Timão ma około 550 metrów średnicy i 120 metrów wysokości i jest kominem ostatniej erupcji wyspy. Jego gruba, szorstka lawa aa spłynęła na około 4 kilometry na wschód i pokryła 3,1 kilometra kwadratowego. Tam, gdzie dotarła do morza, wypchnęła cypel o długości około 1600 metrów między Lagoa-Arrochela a piaszczystą plażą w Praia. Jeden starszy stożek, Pico dos Alhos w Boavista, został pozostawiony jako wyspa wewnątrz potoku; geolodzy nazywają to kipuką.

Zjedź na południowe wybrzeże do Folga. Zatoka leży w niskim pasie lądu biegnącym z północnego wschodu na południowy zachód, który był kiedyś kanałem morskim między starą zachodnią wyspą a młodym wulkanem Caldeira. Kanał zaczął się zamykać około 31 000 lat temu. W pobliżu latarni Folga widać osady z wczesnych podwodnych erupcji wulkanu Caldeira.

PR03GRA, jedyny szlak wyspy o łatwym stopniu trudności, ma 2,1 kilometra i prowadzi z Luz w dół do Portinho da Folga w około godzinę.

Około 12 000 lat temu jezioro lawy wypełniło Caldeirę i przelało się przez niższy północno-zachodni brzeg. Gładka, powrózkowata lawa pahoehoe spłynęła na południe do Folga i Luz oraz na północ ku Lagoa w parafii Praia i do dziś pokrywa około 4,2 kilometra kwadratowego wyspy.

Wewnątrz krateru znajduje się Furna do Enxofre, jaskinia z jeziorem i błotną fumarolą, do której schodzi się wieżą z kręconymi schodami liczącymi 183 stopnie. Ma własne centrum dla zwiedzających z ustalonymi godzinami otwarcia, a zimą w niektóre dni jest zamknięta; godziny i bilety znajdziesz w przewodniku po Furna do Enxofre.

Furna do Abel, zwana też Furna do Lavar, to tunel lawowy powstały przy tym przelaniu. Ma 96,3 metra długości, do 6,2 metra wysokości i 8 metrów szerokości, a trzy otwory w stropie wpuszczają światło dzienne na większości jego długości. Kamienny ołtarz i krzyż wewnątrz pozostały po mszy i chrzcie odprawionych tam w latach 70. To nie jest jaskinia udostępniona dla zwiedzających. Zapytaj w centrum dla zwiedzających Furna do Enxofre, zanim zaczniesz jej szukać.

Zakończ w południowo-wschodnim narożniku. Klify w Carapacho i Ponta da Restinga pokazują najwcześniejsze, podwodne etapy wulkanu Caldeira. Ilhéu de Baixo na morzu to pozostałość wulkanu podmorskiego. Geopark podaje temperaturę wody termalnej używanej w uzdrowisku Carapacho jako 40 °C, a przewodnik po Carapacho opisuje łaźnie i baseny morskie.

Z Carapacho droga wraca na północ przez Praia, przez potok Pico Timão, do Santa Cruz.

Cała pętla mieści się w jednym dniu samochodem, z przystankiem przy każdym miejscu. Autobusy na Graciosie nie dojeżdżają do kilku z tych punktów, więc potrzebny będzie wynajęty samochód albo taksówka; opcje opisuje przewodnik po transporcie.

• Rano: Santa Cruz, Ponta da Barca, Vitória, Porto Afonso.
• W południe: Serra Branca, Caldeirinha i Folga.
• Po południu: Caldeira i Furna do Enxofre, a na koniec kąpiel w Carapacho.

Sprawdź, o której tego dnia zamykają Furna do Enxofre, i zostaw jej dość popołudnia, zwłaszcza od listopada do kwietnia, kiedy ma dni zamknięcia. Jeśli masz dwa dni, przejdź PR01GRA jednego ranka, a resztę przejedź następnego.

Ile geostanowisk ma Graciosa?

Dziewięć, według listy Azores Geopark: Caldeira i Furna do Enxofre, Caldeirinha de Pêro Botelho, Ponta da Barca i Ilhéu da Baleia, Porto Afonso i Redondo, Carapacho z Ponta da Restinga i Ilhéu de Baixo, klify Serra Branca i Baía do Filipe, Baía da Vitória, erupcja Pico Timão i Santa Cruz da Graciosa.

Kiedy Graciosa ostatnio wybuchła?

Mniej niż 2000 lat temu, z Pico Timão. Od czasu zasiedlenia wyspy nic nie wybuchło.

Czy mogę zejść do Caldeirinha de Pêro Botelho?

Nie, nie bez sprzętu i doświadczenia jaskiniowego. To pionowa studnia o głębokości około 25 metrów. Patrz z krawędzi.

Czy do geostanowisk potrzebny jest samochód?

W praktyce tak. Miejsca są rozrzucone wokół wybrzeża, a autobusy omijają kilka z nich. Alternatywą jest taksówka na cały dzień.